( 34 ) . نجاشى ، رجال ، ص 245 . ( 35 ) . ابن نديم ، فهرست ، ص 101 . ( 36 ) . شرح نهج البلاغه بتصحيح محمد عبد الفضل ابراهيم ، چاپ دوم ( بيروت 1965 ) ، 2 ، صص 60 - 21 . ( 37 ) . همان مأخذ ، صص 60 - 44 . براى الجوهرى مراجعه كنيد به الذّريعة ، 12 ، ص 206 . ( 38 ) . الذّريعة الى تصانيف الشيعة ، 24 جلد ، نجف . ( 39 ) . ذهبى ، ميزان ، 2 ، ص 367 . ( 40 ) . همان مآخذ ، ص 365 . ( 41 ) . طبرى ، 1 ، صص 45 - 1837 . ( 42 ) . مروج الذهب ، تصحيح داغر ( بيروت 1965 ) 2 ، ص 301 و التنبيه و الاشراف ( بيروت 1965 ) ص 284 ، در هر دو آنها از سقيفه به اختصار ذكرى بميان مىآوريد و خواننده را به اثر انحصارى خود در اين موضوع ارجاع مىدهد ، كه بدبختانه از بين رفته است . ( 43 ) . الكامل فى التاريخ ، 2 ، صص 221 ببعد . كه در آن خبر سقيفه تقريبا مانند طبرى است . ( 44 ) . العقد الفريد ، 4 ، صص 257 ببعد . ( 45 ) . تاريخ الخلفاء ، چاپ عبد الحميد ( قاهره ، 1964 ) صص 72 - 61 . ( 46 ) . الاحتجاج ، چاپ محمد باقر الخراسان ( نجف 1966 ) ، 1 ، صص 118 - 98 . ( 47 ) . بحار الانوار . ( 48 ) . مراجعه كنيد به : A . Guillaume , The Life of Muhammad ( Oxford , 1955 ) PP . 690 - 798 . اين كتاب كه ترجمه سيره است ، تمام اظهار نظرها و بيانات ابن هشام را جمع‌آورى كرده و آنها را بطور جداگانه در خاتمه كتاب تحت عنوان ، « يادداشتهاى ابن هشام » آورد است . 922 يادداشت با تفصيلهاى گوناگون ، كه بعضى از آنها به اندازه يك صفحه و يا بيشتر هستند در اين ترجمه موجودند . ( 49 ) . اين اتهام همگانى است كه عليه ابن اسحاق وارد شد در عين حال مراجعه كنيد به اظهار نظرهاى Nabia Abbott Studies in Arabic Literary Papyri ( Chicago , 1957 - 72 ) , I , P . 97 عدم وجود غرض‌ورزى چشمگيرى در قطعه‌اى از Abbott ، بت را بدين موضوع رهنمون مىسازد تا دقت چنين اتهاماتى را مورد سؤال قرار دهد . ( 50 ) . براى ترجمه خبر اسحاق ، اين جانب خيلى زياد از ترجمه Guillaum از سيره استفاده كرده‌ام . ( 51 ) . ذهبى ، ميزان ، 1 ، ص 133 . ( 52 ) . همان مآخذ ، ص 33 . ( 53 ) . ابن هشام ، 4 ، صص 306 ببعد . ( 54 ) . حديد ، شرح ، ص 25 . ( 55 ) . بعدا به ابن عباس توضيح مىدهد كه او معنى آيه قرآنى ( سوره 2 ، آيه 143 ) را غلط فهميده بود آنجا كه مىگويد : « و ما همچنان شما مسلمين را به آئين اسلام هدايت كرديم و به اخلاق معتدل و سيرت نيكو بياراستيم تا گواه مردم باشيد ( و سرمشق درستى خلق ) تا نيكى و درستى را ساير ملل عالم از شما بياموزند چنانچه پيامبر را گواه شما كرديم تا شما از وى بياموزيد » ، ابن هشام ، 4 ، صص 311 ببعد . در متن آيه بطور كامل نيامده است و ما در اينجا معنى تمام آيه ذكر كرديم ( مترجم ) . ( 56 ) . مثلا ، طبرى ، 1 ، ص 1683 . ( 57 ) . استيعاب ، 3 ، ص 1248 . ( 58 ) . همان مآخذ ، 4 ، ص 1441 . )